olijke otters

TERUG VAN WEGGEWEEST

Na een lange periode van afwezigheid, maakt de otter zijn rentree in de natuurgebieden waar hij thuishoort. Natuurfotograaf Edwin Giesbers stond er met zijn neus bovenop én maakte kennis met Trapper, de eerste otterspeurhond.

TEKST EDWIN GIESBERS, FOTO’S EDWIN GIESBERS E.A.

Tot zeker de helft van de vorige eeuw vond menigeen dat de beste otter een dode otter was; de dieren werden tot 1954 sterk bejaagd. Maar ook watervervuiling, habitatverlies, vissterfte, verdrinking in visfuiken en het groeiende verkeer waren de oorzaak van het verdwijnen van de otter, zo’n dertig jaar geleden. Na jaren van overleg en discussie gaf uiteindelijk het Ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij opdracht tot herintroductie. Tussen 2002 en 2008 werden dertig otters uitgezet, tien mannetjes en twintig vrouwtjes, afkomstig uit Polen, WitRusland en Zweden. Ze werden uitgezet in het nationale park WeerribbenWieden in de Kop van Overijssel en in de Rottige Meente in Friesland. Zo ontstond een nieuwe kernpopulatie van otters die de basis zou gaan vormen voor de terugkeer van de otter in heel Nederland.

Gevoelige snorharen

Een rij luchtbellen in het water verraadt zijn aanwezigheid. Een moment later komt de forse, platte kop van het ottermannetje boven water; aandachtig kijkt hij me aan. Hier, in het ruim opgezette en groene Wildpark Anholt in Duitsland – net over de grens bij Arnhem – zijn in het verleden ook jonge otters geboren, die daarna weer op diverse plekken zijn uitgezet. Na het korte oogcontact zwemt het mannetje soepel verder en duikt onder om een tel later verderop de oever op te lopen. Dan pas vallen zijn lange gestroomlijnde lichaam op en de gespierde staart die dienstdoet als stabi lisator en roer.

Otters zijn optimaal aangepast voor een leven in en rondom het water. Met hun gespierde lichaam, waterdichte vacht – die ze een aantal weken na de geboorte krijgen – en zwemvliezen tussen de tenen zijn het echte waterkampioenen. Duiken doen ze ook als de beste; ze kunnen wel vier minuten onder water blijven, waarbij ze de oren en neusgaten afsluiten.

Otters jagen vooral op vis als snoek, baars en paling. Hij weet deze zelfs in troebel water te vangen doordat hij bewegingen van vissen met zijn uiterst gevoelige snorharen kan opvangen. Ook andere dieren die bij het water leven staan op zijn menu, zoals ratten, watervogels en amfibieën.

OTTERS IN VLAANDEREN

Tien jaar geleden was de conclusie van de Vlaamse Milieuvereniging Natuurpunt na uitgebreid onderzoek dat de otter uit Vlaanderen verdwenen was. Totdat in 2012 een melding van een waargenomen otter binnenkwam. Vrij recent, in december 2019, werden ook cameraval beelden van een otter in de Moervaartvallei gemaakt. En wat verderop in een gebied langs de Durme werden hoogstwaarschijnlijk otterprints gevonden. De hoop bij onze zuiderburen is nu dat het ook tot voortplanting gaat komen. Het Agentschap voor Natuur & Bos heeft nu opdracht gegeven om in 2020 een soortbeschermingsprogramma voor de otter in Vlaanderen te ontwikkelen.

Weinig genetische variatie

Dankzij de herintroductie vanaf 2002 is de otter in Nederland bezig met een mooie comeback. De kernpopulatie in de laagveenmoerassen in de Kop van Overijssel en ZuidoostFriesland bestaat naar schatting uit minimaal 94 dieren. Uit onderzoek is gebleken dat er minder genetische variatie is tussen de otters in de oorspronkelijke herintroductiegebieden en de nieuw gekoloniseerde gebieden. Vanwege de kans op inteelt adviseerde onderzoeksinstituut Wageningen Environmental Research (WENR, voorheen Alterra) om nietverwante otters uit te zetten buiten het kerngebied. Ark Natuurontwikkeling heeft hierbij een coördinerende rol en bovendien de ontheffing voor bijplaatsing van otters in Overijssel, Gelderland en Limburg. “De otters komen van een fokprogramma dat is opgezet door ARK Natuurontwikkeling en GaiaZoo, van wildvang uit Oostenrijk en zo nu en dan plaatsen wij weesotters uit Oostenrijk en Hongarije bij”, vertelt Melanie Pekel van ARK Natuurontwikkeling.

Hekel aan bruggen

Naast de bijplaatsing gebeurt kolonisatie vanuit kerngebieden ook op eigen kracht. Pekel: “Otters zijn solitaire, oevergebonden dieren en kunnen gemakkelijk afstanden van 10 tot 15 kilometer per dag afleggen. Vrouwtjes met jongen leggen naarmate de jongen ouder worden steeds grotere afstanden af en in de aanloop naar volwassenheid kunnen otters afstanden afleggen van 30 tot wel 100 kilometer op zoek naar nieuw leefgebied. Otters hebben de gewoonte zich te verspreiden via oevers.

Waar een watergang een weg kruist, steken ze deze vaak over land over. Ze kiezen er dus niet voor om onder bruggen of door duikers te zwemmen. Het oversteken van wegen is levensgevaarlijk en aanrijdingen zijn dan ook doodsoorzaak nummer één – zo’n 25 procent van de Nederlandse otters wordt jaarlijks doodgereden.” In een uiterwaardengebied aan de Rijn bij Wageningen ontmoet ik Michel Grobbe en zijn hond Trapper, een stoer en alert kijkende Bayerische Gebirgsschweisshund.

Michel is bioloog, expert in sporenkunde én hondentrainer. Sinds kort traint hij honden om jonge weesotters op te sporen. Een uniek initiatief dat ondersteund wordt door Landschap Overijssel. “Trapper is de eerste otterspeurhond. Hij wordt al operationeel ingezet, maar de opleiding stopt nooit”, vertelt Grobbe. “Onder de otters die overlijden door een aanrijding zitten ook zogende vrouwtjes. Als zo’n nest jongen niet gevonden wordt, overlijden de otterweesjes onherroepelijk.”

De nesten zijn moeilijk te lokaliseren. Vrijwilligers proberen in het gebied de geluiden van jonge otters op te vangen. Als na speurwerk zo’n nest met jonge weesotters ontdekt is, komen de dieren terecht bij otteropvang de Rietnymf in Munnekeburen. Hier worden ze verzorgd totdat ze groot genoeg zijn om weer in het wild uitgezet te kunnen worden.

Michel Grobbe met Trapper Dankzij otterspeurhonden als Trapper is er een grotere kans op het vinden van onder meer otterweesjes.

Genetische uitwisseling

“Met de komst van speurhonden als Trapper is er weer een iets grotere kans op het vinden van otterwezen”, vertelt Grobbe. Om de honden goed te trainen, heeft hij geursporen nodig. Deze worden aangeleverd door natuurbeheerders die daarvoor training van Grobbe hebben gehad. Als een natuurbeheerder een dode otter heeft gevonden, wordt de geur van de otter door middel van een doekje opgenomen. Daarna wordt het doekje met ottergeur aan Grobbe gestuurd. “Voor de training van de hond heb ik minimaal vijf verschillende ottergeuren nodig”, legt Grobbe uit, terwijl Trapper aandachtig naar zijn baasje luistert. Even later mag Trapper zijn speurderskwaliteiten in het veld vertonen en heeft hij binnen een mum van tijd een eerder verstopt doosje met ottergeur gevonden.

Inmiddels wordt de otterpopulatie in Nederland op 360 dieren geschat. Het gaat de goede kant op. Pekel: “Ik hoop dat provincies, gemeentes en natuurorgani saties zich blijven inzetten om de water kwaliteit en het leefgebied van de otter verder te herstellen. Het blijft ontzettend belangrijk om verkeersknelpunten op te lossen. Op deze manier kunnen de dieren zich ook verder naar Duitsland (de Elbepopulatie) en richting de verschillende deelpopulaties in Frankrijk verspreiden, zodat er genetische uitwisseling gaat plaatsvinden. De Nederlandse otter populatie is nog steeds kwetsbaar omdat er weinig genetische variatie is tussen de verschillende dieren. Wanneer we ons samen blijven inzetten voor de otter, verwacht ik dat-ie een mooie toekomst tegemoet gaat.”

PASPOORT

  • NAAM: Europese otter.
  • WETENSCHAPPELIJKE NAAM: Lutra lutra.
  • LENGTE LICHAAM: 45-90 centimeter.
  • LENGTE STAART: 25-50 centimeter.
  • GEWICHT: mannetjes maximaal 12 kilo, vrouwtjes maximaal 7 kilo.
  • KENMERKEN: donkerbruine vacht met lichtere onderkant, platte kop.
  • VOORTPLANTING: na 2 jaar geslachtsrijp, worpgrote meestal 2-3 jongen en maximaal 5. Na 12 maanden zijn de jonge dieren zelfstandig.
  • LEEFGEBIED: oevergebieden met voldoende vegetatie, nabij rivieren, meren en plassen.
  • VOEDSEL: voor 90% vis als snoek, brasem, voorn. Aangevuld met water vogels, ratten, kreeften en amfibieën.
  • VERSPREIDING: delen van Europa, grootste deel van Azië en Noordwest-Afrika.

Dit artikel verscheen in

image

Deel het artikel gerust via onderstaande knoppen

Meer Roots lezen?